Sosyal Medyada İşlenen Hakaret Suçu

İnternetin icadıyla birlikte yeni bir sanal dünya yaratılmış ve insanların bu sanal mecra üzerinde birbirleriyle olan iletişimi yıldan yıla artmıştır. Bu doğrultuda çeşitli sosyal medya uygulamaları piyasaya sürülmüş, birbirini tanımayan ve birbirini göremeyen milyonlarca insanın iletişime geçmesi mümkün hale gelmiştir. Artan sosyal medya kullanımı karşısında, ifade suçlarının işlenmesi kolaylaşmış hatta artış göstermiştir. Zira gerçek hayatta hakaret gibi ifadeler anlık tepkiyle (toplum ayıplaması) karşılanırken, sosyal medyada failler toplumun tepkisine hedef olma riskinden oldukça uzaktır.

Her şeyden önce ifade edilmelidir ki, internet sanal bir mecra olsa da sosyal medyada yazılanlar gerçektir ve hukuk dünyasında mutlak surette karşılığı vardır. Bu nedenle sosyal medya üzerinden; hakaret, tehdit, şantaj, cinsel taciz, iftira, terör örgütü propagandası, halkı kin ve düşmanlığa tahrik, halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma suçu işlenebilir.

Bu yazımızda genel anlamda hakaret suçunun unsurlarını, sosyal medyada işlenen hakaret suçunun niteliğini, faillerin tespitini ve hakaret mağdurlarının haklarını inceleyeceğiz.

Hakaret Suçu Nedir?

Hakaret, bir kimseye sövmek yahut şeref ve saygınlığı rencide edecek derecede fiil isnat etmek olarak tanımlanmıştır. Buna göre sinkaflı ifadeler kullanmak, hem tehdit suçunun, hem hakaret suçunun hem de gıyapta hakaret suçunun oluşmasına sebebiyet verir. Bununla birlikte bir kimseye hiç yapmadığı yüz kızartıcı bir olguyu isnat etmek, hakaret suçuna sebebiyet vereceği gibi şartlarını taşıması halinde iftira suçunu da oluşturabilir.

Hakaret Suçunun Fiili

Hakaret suçunun kapsamı oldukça geniştir. Hakaret suçunun oluşabilmesi için temel olgu, bir kimsenin şeref ve saygınlığını rencide edici davranışta bulunmaktır. Kanun hakaret suçunu, söylemlerle sınırlı tutmuş değildir. Bu nedenle davranışlar da hakaret suçuna sebebiyet verebilir. Örneğin el hareketleriyle yapılan çeşitli davranışlar hakaret suçunu oluşturur. Bunlardan ayrı olarak özellikle aşağıda sayılan fiillerin hakaret olduğu kabul edilmektedir.

-”Öküz”, “eşek”, “mal”, “sığır”, “hayvan herif”, “it” , “köpek”, “eşek herif”, “yılan” gibi yakıştırmalar hakaret suçunun oluşmasına sebebiyet verir. Kimi hayvan isimleriyle hitap etmek aşağılayıcı kabul edilmektedir. Ancak “tavşan”, “kedi” gibi yakıştırmalar, hakaret kastını taşımadığı sürece aşağılayıcı bir dil olarak kabul edilmeyip, hakaret suçunun kapsamı dışında kalır.

-”Orospu Çocuğu” , “şerefsiz”, “aptal”, “kaşar” gibi ifadelerin hakaret suçunu oluşturduğu noktasında kuşku yoktur. Özellikle “orospu çocuğu” kelimesinin, kasta göre gıyapta hakaret suçunu oluşturacağı da kabul edilmektedir.

-”Hırsız”, “dolandırıcı”, “tacizci”, “rüşvetçi”, “sahtekar” gibi fiil isnat edici söylemler de hiç şüphesiz hakaret suçunu oluşturur. Ancak isnat edilen olgu, somut bir fiilden ibaretse ve söz konusu fiil ispatlanmış ise hakaret suçu oluşmaz. Örneğin “sen Mustafa’yı dolandırdın” gibi bir söylem, ispatlanabilirse hakaret suçunu oluşturmaz. Ancak “sen dolandırıcısın” söylemi, her halde hakaret suçunun oluşmasına sebebiyet verir.

-”Topal”, “kör”, “gerizekalı”, “sağır” gibi bedeni ve zihni eksikliklerin kullanılması da hakaret suçunu oluşturabilir. Ancak kullanılan ifadelerin hakaret kastıyla söylenmiş olması şarttır. Örneğin üçüncü bir kişiyi ifade ederken, kolay anlaşılsın diye “topal” diye bahsetmek; her ne kadar kaba ve nezaketsiz bir davranış da olsa hakaret suçunu oluşturmaz.

-Tüm bu söylemler dışında, kişinin yüzüne tükürmek, kapısının önüne dışkı bırakmak, köpeğe seslenir gibi “yakala oğlum” demek hakaret suçunun oluşmasına sebebiyet verecektir.

-”salak mısın?”, “aptal mısın?”, “sen onun köpeği misin?” gibi soru eki içeren söylemler de hakaret suçunu oluşturur. Zira fail burada yine mağdurun şeref ve saygınlığını rencide etme amacı taşımaktadır.

-”aq”, “amk”, “mk” gibi sosyal medya kısaltmaları da hakaret suçunu oluşturur. Ayrıca “or*spu”, “s*lak” gibi yıldızla gizlenen yazı biçimleri hakaret suçunun oluşmasını engellemez. Failin amacı, söylemek istediği net olarak anlaşılmaktadır.

-”Kürt”, “ermeni”, “yezid”, “zenci”, “çingene” gibi kelimelerin hakaret amacıyla söylenmesi halinde yine hakaret suçu oluşur. Üstelik yazımızın devamında açıklanacağı üzere, söz konusu söylemler hakaret suçunun nitelikli hali olup, daha ağır cezayı gerektirir.

Hakaret Suçunun Gıyapta İşlenmesi

Hakaret suçunda asıl olan hakaret suçunun huzurda işlenmesidir. Bir başka anlatımla mağdurun yüzüne karşı yahut mağdura herhangi bir araç (internet, mektup) vasıtasıyla doğrudan işlenmesidir. Ancak kimi durumlarda mağdurun yokluğunda, mağdura yöneltilen hakaret suçu cezalandırılmaktadır. Kanunda gıyapta hakaretin cezalandırılması için üç kişiye ihtilat ederek işlenmesi şart koşulmuştur. Dolayısıyla gıyapta hakaretin cezalandırılabilmesi için hakaret anında en az 3 kişinin hakarete şahit olması gerekmektedir.

İletilme Kastı İle Hakaret Suçunun İşlenmesi

Hakaret suçu kimi zaman mağdurun yokluğunda ancak ona iletilme kastıyla işlenebilir. Bu durumda gıyapta hakaret değil, huzurda hakaret suçu oluşacaktır. Örneğin mağdurun oğluna “git babana söyle, yaptığı puştluğun hesabını soracağım” şeklinde bir söylem hem hakaret suçunu, hem de tehdit suçunu oluşturabilir. Bu şekilde iletilme kastı taşıyan hakaret söylemlerinin, 3 kişi tarafından duyulması şart değildir. Önemle ifade edilmelidir ki, iletilme kastı olmayan ancak mağdurun tesadüfen öğrendiği hallerde huzurda hakaret suçu oluşmaz. 3 kişinin duymuş olması halinde gıyapta hakaret suçu oluşur.

Hakaret Suçunun Nitelikli Halleri

Hakaret suçunun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hallerinin bulunması halinde verilecek ceza 1 yıldan az olamaz. Nitelikli halleri şu şekilde sıralayabiliriz:

-Kamu Görevlisine Görevinden Dolayı Hakaret: Kamu görevlisine yapılan her türlü hakaret suçu nitelikli hal kapsamında değerlendirilmez. Örneğin bir polis memuruna, “senin gibi gerizekalı polisler yüzünden bu haldeyiz” demek nitelikli hakaret suçunu oluşturur. Ancak akşam gürültü yaptığı için kapısına gidip “gerizekalılar” demiş olmak, mağdur kamu görevlisi de olsa nitelikli hakaret suçunu oluşturmaz. Suçun temel halinden mahkumiyet kararı verilir.

–Dini, siyasi, sosyal, felsefi inanç, düşünce ve kanaatlerini açıklamasından, değiştirmesinden, yaymaya çalışmasından, mensup olduğu dinin emir ve yasaklarına uygun davranmasından dolayı hakaret:Yukarıda ifade edildiği üzere kişinin düşünce ve kanaatlerinden hareketle hakaret etmek nitelikli haldir. Örneğin bir kimseye “komünist şerefsiz” gibi yakıştırmalar, nitelikli hakaret suçunun oluşmasına sebebiyet verir.

-Kişinin mensup bulunduğu dine göre kutsal sayılan değerlerden bahisle: Kişinin dine göre kutsal saydığı değerlerden bahseder hakaret etmek de nitelikli haller arasında sayılmıştır.

-Hakaret Suçunun Alenen İşlenmesi: Suçun alenen işlenmesi halinde verilecek ceza 1/6 oranında artırılır. Aleniyet, sayısı belli olmayan birden fazla kişinin duyabileceği şekilde söylemek olarak tanımlanabilir.

Hakaret Suçunun Cezası

Hakaret suçunun temel hali 3 aydan 2 yıla kadar hapis cezası veya adli para cezasını gerektirir. Cezanın belirlenmesinde; failin durumu, mağdurun durumu, hakaretin niteliği gibi pek çok husus dikkate alınır. Sonuç cezanın adli para cezasına çevrilmesi de mümkündür.

Suçun nitelikli hallerinin varlığı halinde verilecek ceza 1 yıldan az olamaz. Suçun alenen işlenmesi halinde ise verilecek ceza 1/6 oranında artırılacaktır. Önemle ifade edilmelidir ki, örneğin bir kamu görevlisine görevinden dolayı hakaret edilmesi halinde hem en az 1 yıl ceza verilecek, hem de belirlenen ceza 1/6 oranında artırılacaktır.

Hakaret Suçunda Mağdurun Belirlenmesi

Hakaret suçunda kimi zaman mağdurun ismi açıkça zikredilmez. Bunun yerine mağdurun ayırt edici özellikleri ve onu tanımlayan nitelendirmeler kullanılabilir. Örneğin hakaret edilen kişinin ismi “matematik hocası” şeklinde kullanılsa ve bu kullanımdan tek bir kişi anlaşılıyorsa, hakaret suçu oluşabilir. Yine mağdurun ismi açıkça zikredilmiş olmasına rağmen, isnat olunan eylem üstü kapalı şekilde ifade edilmiş olabilir. Örneğin basında sıkça ismi cinsel taciz olayıyla anılan ancak aklanmış bir siyasetçiye, bu olay zikredilmeden ve fakat bu olay anlaşılacak şekilde fiil isnat edilmesi halinde yine suç oluşacaktır.

Haksız Fiil Nedeniyle Yahut Karşılıklı Hakaret

Hakaret suçu kimi zaman haksız fiile tepki olarak işlenmiş olabilir. Burada haksız fiilin doğrudan faile yöneltilmesi şart değildir. Örneğin sosyal medyada tecavüz haberleri yayılan bir kimse hakkında “tecavüzcü alçak” demek, haksız fiile tepki olarak işlenmiş kabul edilebilir. Bu durumda verilecek ceza üçte birine kadar indirilebileceği gibi ceza vermekten de vazgeçilebilir.

Karşılıklı hakaret ise mağdurun aynı zamanda aynı olay nedeniyle hakaret suçunun fail olmasından kaynaklanır. Bu durumda iki taraf için ceza üçte birine kadar indirilebileceği gibi yine ceza vermekten vazgeçilebilir.

Kimi zaman hakaret suçu kasten yaralamaya tepki olarak işlenebilir. Örneğin kişiye yumruk atılması halinde kişi tepkisel olarak hakaret edebilir. Bu durumda hakimin takdir yetkisi yoktur, doğrudan ceza verilmemesi gerekir. Hükmedilecek sonuç ise beraat değil, ceza verilmesine yer olmadığı kararıdır.

Sosyal Medya Yoluyla İşlenen Hakaret Suçu

Artan sosyal medya kullanımı nedeniyle hakaret suçunun sosyal medya aracılığıyla işlenmesi de artmıştır. Bu kapsamda; whatsapp, messenger, facebook, instagram, twitter gibi sosyal medya programları aracılığıyla hakaret eylemi gerçekleştirilebilir. Bu durumda hakaret suçunun oluştuğu noktasında kuşku yoktur.

Sosyal medyada doğrudan mesaj kutuları aracılığıyla hakaret gerçekleşebileceği gibi gıyapta hakaret yahut özellikle sosyal paylaşımlar nedeniyle aleni hakaret suçu da oluşabilir. Bu durumda nitelikli halin varlığı nedeniyle belirlenen temel cezada artırıma gidilebilir.

Sosyal medyada işlenen hakaret suçlarından en önemli husus, failin saptanmasıdır. Kimi zaman trol hesaplar aracılığıyla işlenen hakaret suçlarında failin belirlenmesi oldukça zor görünmektedir. Özellikle kamu gücü olmadan, mağdurun tek başına faili saptaması mümkün değildir. Bu durumda IP numaralarının tespitiyle, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu’ndan IP adresinin sahibi, yani paylaşımı yapan fail tespit edilebilir.

Hakaret Nedeniyle Ceza Davası

Hakaret suçunun oluşması halinde, mağdurun şikayeti üzerine savcılık nezdinde soruşturma işlemlerine başlanır. Hakaret suçu, şikayete bağlı suçlar arasındadır. Dolayısıyla savcılığın kendiliğinden harekete geçmesi mümkün değildir. Ayrıca mağdurun şikayetini geri çekmesi halinde de takipsizlik yahut düşme kararı verilebilir.

Ceza davası savcılık makamınca açılır. Akabinde mağdurun isteğinin olması halinde davaya katılması ve davada katılan sıfatıyla bulunması mümkündür. Ceza davası neticesinde, mağdur nezdinde herhangi bir hak doğmaz. Yalnızca fiilin saptanması ve faile ceza verilmesi sağlanmış olur. Şayet mağdur, hakaret nedeniyle maddi ve manevi zararlara uğramışsa bunun için ayrıca tazminat davası açmalıdır.

Hakaret Nedeniyle Tazminat Davası

Hakaret suçu nedeniyle mağdur maddi ve manevi olarak zarara uğramış olabilir. Bunun karşılığında haksız fiile dayalı olarak maddi ve manevi tazminat davası açması mümkündür. Dava Asliye Hukuk Mahkemelerinde görülecektir.

Hakaret nedeniyle yürütülecek tazminat ve ceza davalarında hak kaybının önüne geçmek adına alanında uzman bir hukukçuya başvurmak şarttır.

Av. Mücahit KAYNARCA